Toz Maskesi Seçimi: Solunum Koruma Rehberi

Kısa cevap: Doğru maskeyi seçmek için önce havadaki tehlikeyi tanımlayın: toz ve duman gibi partiküller mi, gaz ve buhar mı, yoksa ikisi birden mi? Yalnızca partikül varsa EN 149'a göre FFP1, FFP2 veya FFP3 toz maskesi yeterli olabilir. Gaz veya buhar varsa yarım yüz (EN 140) ya da tam yüz (EN 136) maske ile EN 14387'ye göre doğru renk ve sınıfta filtre gerekir. Son adım her zaman aynıdır: maske yüze tam oturmalıdır.

Bu rehber; toz maskesi seçimi, filtre renkleri ve sınıfları, maske tipleri ve filtre değişimi konularını tek yerde topluyor. İSG uzmanları, satın alma ekipleri ve işletme sahipleri için hazırlandı.

Solunum Koruma Neden Risk Değerlendirmesiyle Başlar?

Türkiye'de işveren, risk değerlendirmesinde belirlenen tehlikelere uygun kişisel koruyucu donanımı (KKD) çalışana ücretsiz sağlamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik'ten doğar.

KKD son savunma hattıdır. Önce tehlike kaynağında azaltılmalı; havalandırma, lokal emiş ve kapalı sistem gibi toplu önlemler uygulanmalıdır. Maske, bu önlemlerden sonra kalan riske karşı kullanılır. Hangi maskenin "uygun" olduğuna risk değerlendirmesi ve ortam ölçümleri karar verir.

1. Adım: Havadaki Tehlikeyi Tanımlayın

Solunum koruması iki ana tehlike grubuna ayrılır. Yanlış gruba göre seçilen maske, ne kadar yüksek sınıflı olursa olsun koruma sağlamaz.

Tehlike türü	Örnek	Gereken koruma
Partikül (toz, duman, sis)	Taşlama, kesme, zımparalama, delme tozu; kaynak dumanı	FFP maske (EN 149) veya P filtreli maske (EN 143)
Gaz ve buhar	Solvent, boya ve tiner buharı; amonyak; klor	Gaz filtreli maske (EN 14387)
Partikül + gaz	Sprey boya, tarım ilaçlama	Kombine filtre (ör. A2P3, ABEK1P3)
Oksijen yetersizliği veya bilinmeyen kirletici	Tank, kuyu, kanal gibi kapalı alanlar	Filtreli maske KULLANILMAZ; temiz hava beslemeli cihaz gerekir

Filtreli maskeler havayı temizler, oksijen üretmez. Ortamdaki kirleticinin türü ve konsantrasyonu bilinmelidir. Oksijen oranı için alt sınırı ulusal mevzuat belirler; üretici kılavuzlarında bu sınır genellikle yüzde 17 ile 19,5 arasında verilir. Şüphe varsa temiz hava beslemeli solunum cihazı kullanılmalıdır.

2. Adım: Maske Tipini Seçin

Maske tipi	Standart	Özellik	Tipik kullanım
Toz maskesi (FFP)	EN 149	Filtre ve yüz parçası tek gövdedir; genellikle tek kullanımlıktır	Yalnızca partikül riski
Yarım yüz maske	EN 140	Burun ve ağzı kapatır; filtreleri değiştirilir	Gaz, buhar ve/veya partikül; göz koruması ayrıca sağlanır
Tam yüz maske	EN 136	Gözleri ve yüzün tamamını kapatır	Göz tahriş eden gazlar, daha yüksek koruma ihtiyacı
Motorlu filtreli cihaz	EN 12941 / EN 12942	Fan, filtrelenmiş havayı başlığa veya maskeye üfler	Uzun süreli kullanım, sakallı çalışanlar (başlıklı modeller)

EN 136 tam yüz maskeler kendi içinde üç sınıfa ayrılır: Sınıf 1 hafif hizmet, Sınıf 2 genel kullanım, Sınıf 3 özel kullanım içindir. Yarım ve tam yüz maskelerde filtre, maske ile aynı bağlantı sistemine (ör. bayonet veya RD40 vida dişi) uygun olmalıdır.

3. Adım: Toz Maskesi Sınıfını Seçin (EN 149)

Toz maskeleri EN 149:2001+A1:2009 standardına göre üç sınıfa ayrılır. Sınıfı iki test belirler: maskenin kenarlarından ve filtreden içeri giren toplam sızıntı ile filtrenin kendi geçirgenliği. Filtre testleri sodyum klorür ve parafin yağı aerosolleriyle yapılır.

Sınıf	Toplam içe sızıntı (en fazla)	Filtre geçirgenliği (en fazla)
FFP1	%22	%20
FFP2	%8	%6
FFP3	%2	%1

Tablodaki değerler laboratuvar koşullarındaki sınırlardır. Sahada gerçek koruma, maskenin yüze ne kadar iyi oturduğuna bağlıdır. Bir maskenin hangi kirletici konsantrasyonuna kadar kullanılabileceği, maruziyet sınır değerinin katı olarak üretici kılavuzunda verilir; birçok ülke ayrıca daha düşük "atanmış koruma faktörleri" uygular. Bu nedenle sınıf seçimi ortam ölçümü ve risk değerlendirmesiyle yapılmalıdır.

NR, R ve D işaretleri

NR: Tek vardiyalık. Vardiya sonunda atılır.
R: Yeniden kullanılabilir; birden fazla vardiyada kullanılabilir.
D: Dolomit tozuyla yapılan tıkanma testini geçmiştir. Tozlu ortamda maskenin nefes direncinin hızla artmadığını gösterir. R işaretli maskeler için bu test zorunludur.

Örnek bir işaret: EN 149:2001+A1:2009 FFP2 NR D. Bu maske FFP2 sınıfındadır, tek vardiyalıktır ve tıkanma testini geçmiştir.

Ventilli mi, ventilsiz mi?

Ventil (nefes verme valfi), dışarı verilen nefesin maskeden kolay çıkmasını sağlar. İçerideki ısı ve nemi azaltır, uzun süreli ve ağır işlerde konforu artırır. Ventil, maskenin koruma sınıfını değiştirmez; FFP2 ventilli maske de FFP2 sınıfıdır. Seçim konfor ve kullanım süresine göre yapılır.

4. Adım: Filtreyi Seçin (EN 143 ve EN 14387)

Yarım ve tam yüz maskelerde koruma filtreden gelir. Filtreler iki standartla sınıflandırılır: partikül filtreleri EN 143, gaz ve kombine filtreler EN 14387. Her iki standardın 2021 sürümü yayımlanmıştır; piyasada önceki sürümlere (EN 143:2000/A1:2006 ve EN 14387:2004+A1:2008) göre belgelenmiş filtreler de bulunur. Tip ve renk kodlarının temel mantığı aynıdır.

Partikül filtreleri: P1, P2, P3

Sınıf	Asgari filtreleme verimi	Renk
P1	%80	Beyaz
P2	%94	Beyaz
P3	%99,95	Beyaz

P filtreler de R (yeniden kullanılabilir) veya NR (tek vardiya) işareti taşır. Radyoaktif maddeler, mikroorganizmalar ve biyolojik olarak aktif maddeler gibi özel tehlikeler için üretici kılavuzları P3 filtreyi tam yüz maskeyle birlikte şart koşabilir.

Gaz filtreleri: tip ve renk kodları

Tip	Renk	Koruduğu gaz ve buharlar
A	Kahverengi	Kaynama noktası 65 °C'nin üstünde olan organik gaz ve buharlar (birçok solvent, boya ve tiner buharı)
AX	Kahverengi	Kaynama noktası 65 °C ve altında olan organik gaz ve buharlar (ör. aseton)
B	Gri	İnorganik gaz ve buharlar (ör. klor, hidrojen sülfür, hidrojen siyanür)
E	Sarı	Asit gazları (ör. kükürt dioksit, hidrojen klorür)
K	Yeşil	Amonyak ve organik amonyak türevleri
Hg-P3	Kırmızı-beyaz	Cıva buharı
NO-P3	Mavi-beyaz	Azot oksitler
P	Beyaz	Partiküller

Gaz filtresi kapasite sınıfları: 1, 2, 3

A, B, E ve K tipindeki filtrelerin yanındaki rakam, filtrenin gaz tutma kapasitesini gösterir. Laboratuvar testleri şu konsantrasyonlarla yapılır:

Sınıf	Kapasite	Test konsantrasyonu
1	Düşük	%0,1 hacim (1.000 ppm)
2	Orta	%0,5 hacim (5.000 ppm)
3	Yüksek	%1,0 hacim (10.000 ppm)

Kapasite sınıfı, filtrenin kaç saat dayanacağını göstermez. Gerçek kullanım süresi konsantrasyona, neme, sıcaklığa ve çalışanın nefes temposuna göre değişir. Ayrıca maske tipi de bir üst sınır koyar: üretici kılavuzlarında yarım yüz maskeler için kullanım sınırı, tam yüz maskelere göre çok daha düşük tutulur.

Kombine filtre etiketi nasıl okunur?

Kombine filtre, gaz ve partikül korumasını tek gövdede birleştirir. Örnek: ABEK1P3 R D. A, B, E ve K tipi gazlara karşı sınıf 1 kapasite, P3 partikül filtresi, yeniden kullanılabilir partikül bölümü ve tıkanma testi. Etikette birden fazla renk şeridi bulunur. Sprey boya gibi hem buhar hem damlacık oluşan işlerde kombine filtre gerekir; yalnızca A filtre damlacıkları tutmaz.

5. Adım: Yüze Oturmayı ve Bedeni Kontrol Edin

En yüksek sınıflı filtre bile, maske kenarından hava kaçıyorsa koruma sağlamaz. Yüze sıkı oturan maskelerde şunlara dikkat edin:

Sakal ve kirli sakal sızdırmazlığı bozar. Bu maskeler temiz tıraşlı yüzde kullanılmalıdır. Sakal zorunluysa yüz sızdırmazlığına dayanmayan başlıklı veya kasklı motorlu cihazlar değerlendirilmelidir.
Yüz uyum testi (fit test): Her çalışanın kullanacağı marka, model ve bedeni yüzüne uyup uymadığı test edilmelidir. Testi geçtiği maske dışında bir model verilmemelidir.
Her takışta sızdırmazlık kontrolü: Maskeyi taktıktan sonra kenarlardan hava kaçıp kaçmadığını kontrol edin. Burun telini iki elle burna göre şekillendirin.
Beden: Yarım ve tam yüz maskelerin farklı bedenleri vardır (ör. S/M, M/L). Tek beden herkese uymaz.
Diğer KKD ile uyum: Gözlük, baret ve kulak koruyucu maskenin kenarını kaldırmamalıdır.

Filtre ve Maske Ne Zaman Değiştirilir?

NR işaretli toz maskesi: En geç vardiya sonunda; hasar görür, ıslanır veya nefes almak zorlaşırsa daha önce.
Partikül filtresi: Nefes direnci belirgin şekilde arttığında.
Gaz filtresi: Maskenin içinde koku veya tat hissedildiğinde derhal. Bu bir uyarı işaretidir, değişim planı değildir.
Uyarı vermeyen gazlar: Cıva buharı ve karbonmonoksit koku, tat veya tahrişle fark edilmez. Bu tür tehlikelerde üreticinin belirttiği azami kullanım süresine uyulmalıdır.
Açılmış gaz filtresi: Ambalajı açılan filtrenin ömrü, az kullanılsa bile sınırlıdır. Örneğin bir üreticinin kılavuzunda, saklanan açılmış filtrelerin ilk kullanımdan en geç 6 ay sonra değiştirilmesi istenir. Kendi filtrenizin kılavuzunu kontrol edin.

Maske gövdesi; çatlak, sertleşmiş conta, kopmuş lastik veya çalışmayan valf görüldüğünde değiştirilir. Yeniden kullanılan maskeler üreticinin önerdiği şekilde temizlenmeli ve kapalı, temiz bir yerde saklanmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

"Toz maskesi boya kokusunu da keser."
FFP maskeler gaz ve buharı tutmaz. Solvent, tiner veya boya buharı için A tipi gaz filtresi gerekir. Koku hissediliyorsa korunmuyorsunuz demektir.

"En iyisi FFP3, herkese FFP3 alalım."
Daha yüksek sınıf genellikle daha yüksek nefes direnci demektir ve uzun süreli kullanımda yorabilir. Gerekenden düşük sınıf ise yetersiz korur. Doğru sınıf, ortam ölçümü ve risk değerlendirmesiyle belirlenir.

"ABEK filtre her şeye karşı korur."
ABEK; organik, inorganik, asit gazları ve amonyağa karşı korur. Partikül tutmaz (P kodu yoksa), düşük kaynama noktalı organik buharlar için AX, cıva için Hg, karbonmonoksit için özel filtre gerekir.

"Filtre rengi uyuyor, sınıf fark etmez."
Rengi aynı olan A1 ve A2 filtrelerin kapasitesi farklıdır. Yüksek konsantrasyonlu ortamda düşük sınıflı filtre çok daha çabuk doyar.

"Kapalı tanka maskeyle girilir."
Filtreli maske oksijen sağlamaz. Oksijen yetersizliği ihtimali olan kapalı alanlarda temiz hava beslemeli cihaz kullanılmalıdır.

"Maskeyi sakal üstüne takarız, idare eder."
Sakal, sızdırmazlığı bozan en yaygın nedenlerden biridir. Maske kenarından giren hava filtreden geçmez.

Satın Alma Kontrol Listesi

Risk değerlendirmesindeki solunum tehlikelerini ve ortam ölçüm sonuçlarını alın
Tehlikeyi sınıflandırın: partikül, gaz/buhar, ikisi birden veya oksijen yetersizliği
Maske tipini seçin: FFP, yarım yüz, tam yüz veya motorlu cihaz
Toz maskesinde FFP sınıfını ve NR/R, D işaretlerini kontrol edin
Filtreli maskede gaz tipini (A, AX, B, E, K…), kapasite sınıfını (1, 2, 3) ve gerekiyorsa P sınıfını belirleyin
Filtrenin maskenin bağlantı sistemine (bayonet, RD40) uyduğunu doğrulayın
Beden seçeneklerini ve çalışanların yüz uyum testini planlayın
Gözlük, baret gibi diğer KKD ile uyumu kontrol edin
Filtre değişim kuralını ve yedek filtre stokunu belirleyin
CE işaretini, ilgili EN standardını ve AB uygunluk beyanını isteyin

360 Koruma'da Solunum Koruma Ürünleri

Tüm maske ve filtre seçeneklerini gaz maskesi ve filtre sayfasında bulabilirsiniz. Yalnızca partikül riski olan işler için FFP2 ve FFP3 toz maskelerine, gaz ve buhar riski için yarım yüz gaz maskelerine ve maske filtrelerine göz atın.

Bu yazıdaki mantığa örnek olarak: yalnızca toz olan ve uzun süre çalışılan bir ortamda MFA P-267V FFP2 ventilli toz maskesi değerlendirilebilir. Boya, solvent ve amonyak gibi farklı gaz ve buharların bulunduğu bir bakım atölyesinde ise MFA LS-3700 EN 140 yarım yüz maske ile uyumlu MFA 6111 ABEK1 bayonet filtre bir arada kullanılabilir. Ortamda damlacık veya toz da varsa partikül korumalı bir kombine filtre gerekir. Nihai seçim her zaman işyerinizin risk değerlendirmesine göre yapılmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Toz maskesi nasıl seçilir?

Önce ortamdaki tehlikenin partikül mü, gaz/buhar mı yoksa ikisi birden mi olduğunu belirleyin. Yalnızca toz varsa EN 149'a göre FFP1, FFP2 veya FFP3 sınıfından risk değerlendirmesine uygun olanı seçin. Ardından maskenin yüze oturduğunu kontrol edin ve her kullanımda sızdırmazlığı deneyin.

FFP1, FFP2 ve FFP3 arasındaki fark nedir?

EN 149'a göre üç sınıf, toplam içe sızıntı ve filtre geçirgenliği sınırlarıyla ayrılır. Toplam içe sızıntı sınırı FFP1'de yüzde 22, FFP2'de yüzde 8, FFP3'te yüzde 2'dir. Filtre geçirgenliği sınırı ise sırasıyla yüzde 20, yüzde 6 ve yüzde 1'dir.

Toz maskesi gaza karşı korur mu?

Hayır. FFP maskeler ve P filtreler yalnızca partikülleri tutar. Gaz ve buhar için EN 14387'ye göre sınıflandırılmış A, B, E, K gibi gaz filtreleri, partikül de varsa A2P3 gibi kombine filtreler kullanılır.

Maske filtresindeki renkler ne anlama gelir?

EN 14387'ye göre kahverengi A (kaynama noktası 65 °C üstü organik buharlar), gri B (inorganik gazlar), sarı E (asit gazlar), yeşil K (amonyak ve türevleri) filtresini gösterir. Beyaz şerit partikül (P) filtresini belirtir. Kombine filtrelerde birden fazla renk bulunur.

Filtredeki 1, 2, 3 rakamları ne demek?

Gaz filtrelerinde rakam kapasite sınıfıdır. Sınıf 1 düşük (laboratuvar testinde 1.000 ppm), sınıf 2 orta (5.000 ppm), sınıf 3 yüksek (10.000 ppm) kapasiteyi gösterir. Rakam filtrenin kaç saat dayanacağını göstermez; kullanım süresi ortama göre değişir.

NR, R ve D işaretleri ne anlama gelir?

NR, maskenin tek vardiyalık olduğunu; R, birden fazla vardiyada yeniden kullanılabildiğini gösterir. D ise dolomit tozuyla yapılan tıkanma testinin geçildiğini belirtir. Yeniden kullanılabilir (R) FFP maskeler için tıkanma testi zorunludur.

Gaz maskesi filtresi ne zaman değiştirilir?

Gaz filtresi, maskenin içinde koku veya tat hissedildiğinde hemen değiştirilir. Partikül filtresi nefes almak zorlaştığında değiştirilir. Cıva buharı ve karbonmonoksit gibi bazı gazlar koku ile fark edilmez; bu durumlarda üreticinin belirttiği süreye uyulmalıdır.

Sakallı çalışan toz maskesi kullanabilir mi?

Yüze sıkı oturan maskelerde sakal ve kirli sakal sızdırmazlığı bozar ve koruma düşer. Sakal bırakmak zorunda olan çalışanlar için yüz sızdırmazlığına dayanmayan, başlıklı veya kasklı motorlu filtreli cihazlar değerlendirilmelidir.

Sonuç

Doğru maske, en yüksek sınıflı maske değil; havadaki tehlikeye uyan, yüze tam oturan ve çalışanın gün boyu takabildiği maskedir. Seçim sırası basittir: tehlikeyi tanımla, maske tipini seç, sınıf ve filtreyi belirle, uyumu kontrol et. Filtre renkleri ve kodları bu adımları doğru uygulamanız için gereken bilgiyi verir.

Toplu alım veya şartname hazırlığında hangi maske ve filtrenin ihtiyacınıza uyduğundan emin değilseniz, WhatsApp destek hattımızdan bize ulaşabilirsiniz.

Solunum Koruma Rehberi: İş Güvenliği Maskesi Nasıl Seçilir?