İş Ayakkabısı Nasıl Seçilir? EN ISO 20345:2022 Rehberi

Kısa cevap: İş ayakkabısı seçerken önce çalışma ortamındaki riskleri belirleyin, sonra bu risklere karşılık gelen koruma sınıfını (S1, S2, S3, S3L, S3S…) ve ek işaretleri (SR, FO, HRO, CI, WR, ESD) seçin. Son olarak doğru bedeni ve gün boyu giyilebilecek konforu kontrol edin. Ayakkabıdaki kodlar, bu üç adımı yapmanız için gereken bütün bilgiyi verir; yeter ki doğru okuyun.

Bu rehber, güncel EN ISO 20345:2022 standardına göre hazırlandı. Piyasada hâlâ 2011 sürümüne göre belgelenmiş ürünler bulunduğu için iki sürüm arasındaki farkları da açıklıyoruz.

İş Ayakkabısı Zorunlu mu?

Türkiye'de işveren, risk değerlendirmesinde ayak yaralanması tehlikesi tespit edilen işlerde çalışana uygun kişisel koruyucu donanımı ücretsiz sağlamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik'ten doğar.

Uygun donanım, CE işaretli ve ilgili standarda göre belgelenmiş donanımdır. İş ayakkabısı için bu standart EN ISO 20345'tir. Hangi sınıfın "uygun" olduğuna ise risk değerlendirmesi karar verir. Bu nedenle seçim, katalogdan değil sahadan başlar.

1. Adım: Çalışma Ortamındaki Riskleri Belirleyin

Ayakkabı seçmeden önce şu soruları cevaplayın. Her "evet", aşağıda karşılığını göreceğiniz bir koda dönüşür.

Soru	Evet ise aranacak özellik
Ayağa düşebilecek veya ayağı ezebilecek yük var mı?	Koruyucu burun (tüm S sınıflarında var)
Zeminde çivi, sac parçası, cam gibi delici cisimler var mı?	Delinme direnci: P, PL veya PS (S1P/S1PL/S1PS, S3/S3L/S3S)
Islak zemin, yağmur, su birikintisi var mı?	Su girişine dirençli üst yüzey (S2 ve üstü); sürekli ıslaklıkta WR (S6/S7)
Yağlı, kaygan zemin var mı?	SR (2022) veya SRC (2011) kaymazlık işareti
Yakıt veya yağ tabana temas ediyor mu?	FO (yağa dayanıklı taban)
Sıcak yüzeyde yürünüyor mu?	HRO (300 °C temas ısısına dayanıklı taban)
Soğuk depo veya kış koşullarında dış saha mı?	CI (soğuk yalıtımı)
Elektronik kart, hassas bileşen üretimi var mı?	ESD
Metal dedektörlü giriş veya metal hassasiyeti var mı?	Metal içermeyen (kompozit) burun ve tekstil ara taban

2. Adım: Koruma Sınıfını Seçin

EN ISO 20345'e göre bütün iş güvenliği ayakkabıları 200 joule darbeye ve 15 kN sıkışmaya dayanıklı koruyucu burun taşır. Sınıflar, bu temelin üstüne eklenen korumaları gösterir.

Sınıf	İçerdiği korumalar	Tipik kullanım
SB	Temel gereklilikler + koruyucu burun	Ek risk olmayan işler
S1	SB + kapalı topuk + antistatik (A) + topukta enerji emilimi (E)	Kuru, kapalı alan: depo, montaj hattı
S2	S1 + su girişine ve emilimine dirençli üst yüzey	Zaman zaman ıslanan zeminler
S3 / S3L / S3S	S2 + delinme direnci + profilli dış taban	İnşaat, dış saha, şantiye
S6	S2 + bütün ayakkabı su geçirmezliği (WR)	Sürekli ıslak ortam, delici risk yok
S7 / S7L / S7S	S3 + bütün ayakkabı su geçirmezliği (WR)	Sürekli ıslak ve delici riskli dış saha

S1 sınıfı delinme koruması içermez. Delici risk varsa S1'in yanına P, PL veya PS eklenmiş olmalıdır: S1P, S1PL, S1PS. Bu harflerin farkını İş Ayakkabısında P, PL, PS Kodları yazımızda ayrıntılı anlattık.

S4 ve S5 sınıfları tamamen polimer (kauçuk, PVC) çizmeler içindir; deri ve tekstil ayakkabıları kapsamaz.

Ortama göre hızlı seçim

Çalışma ortamı	Önerilen başlangıç sınıfı
Kapalı depo, lojistik, hafif montaj	S1 veya S1P
Üretim hattı, atölye (zeminde talaş, vida)	S1P / S1PL
Gıda üretimi, sık yıkanan zemin	S2 + SR
İnşaat, şantiye, dış saha	S3 / S3L / S3S
Çatı, yıkım, hurda (ince çivi ve tel riski)	S3S veya S1PS
Sürekli ıslak dış saha	S7 / S7L / S7S
Elektronik üretim	S1 veya S2 + ESD

Tablo bir başlangıç noktasıdır. Nihai sınıfı işyerinizin risk değerlendirmesi belirler.

3. Adım: Ek İşaretleri Okuyun

Sınıf kodunun yanındaki harfler, isteğe bağlı testlerden geçildiğini gösterir. Bir harf yoksa o test yapılmamıştır; ürünün o konuda koruma sağladığını varsaymayın.

İşaret	Anlamı
SR	Gliserinli seramik zeminde kaymazlık testi (2022)
FO	Dış tabanın yakıt ve yağa dayanımı
HRO	Dış tabanın 300 °C temas ısısına dayanımı
HI / CI	Tabandan ısı yalıtımı / soğuk yalıtımı
WR	Bütün ayakkabının su geçirmezliği
M	Ayak üstü (metatarsal) koruması
AN	Ayak bileği koruması
I	Elektriksel yalıtım (EN 50321'e göre ayrıca belgelenir)
ESD	Elektrostatik deşarj kontrolü (IEC 61340 serisi)

SRC mi, SR mi?

Kaymazlık işaretleri 2022'de değişti ve en çok karışıklık burada yaşanıyor.

• 2011 sürümü: SRA (deterjanlı seramik zemin), SRB (gliserinli çelik zemin) ve ikisini birden geçen SRC.
• 2022 sürümü: Deterjanlı seramik zemin testi artık temel gereklilik; ayrıca işaretlenmez. Gliserinli seramik zemin testini geçen ayakkabıya SR yazılır. SRA, SRB ve SRC kaldırıldı.

Yani SRC yazan bir ayakkabı, 2011 sürümüne göre belgelenmiştir. Sertifikası geçerli olduğu sürece piyasada bulunması normaldir. Satın alırken ürünün hangi sürüme göre belgelendiğini ve sertifika tarihini kontrol edin.

Antistatik ile ESD aynı şey değil

EN ISO 20345'teki antistatik (A) özellik, 100 kΩ ile 1000 MΩ arasında bir direnç aralığı tanımlar ve S1 ile üstü sınıflarda zaten vardır. ESD ise elektronik üretim ortamları için IEC 61340 serisine göre daha dar bir direnç sınırı ister. Elektronik kartlarla çalışılıyorsa yalnızca "antistatik" yazısı yeterli değildir; ESD işareti aranmalıdır.

4. Adım: Burun Malzemesini Seçin

Tüm burun tipleri aynı 200 J darbe testini geçmek zorundadır. Fark koruma seviyesinde değil, ağırlık, ısı iletimi ve metal içeriğindedir.

Burun tipi	Öne çıkan özellik	Dikkat edilecek nokta
Çelik	İnce yapı, uzun ömür	Ağırdır, soğuğu ve sıcağı iletir
Alüminyum	Çeliğe göre hafif, ince profil	Metal içerir, ısı iletir
Kompozit	Metal içermez, ısı iletmez, dedektörden geçer	Aynı korumayı sağlamak için daha hacimli olabilir
Fiberglas	Metal içermez, hafif	Kompozit ile benzer kullanım alanı

Soğuk depo, havalimanı ve metal dedektörlü tesislerde kompozit veya fiberglas burun pratik avantaj sağlar. Ağır sanayide uzun ömür öncelikse çelik burun tercih edilebilir.

5. Adım: Bilek Yüksekliği, Mevsim ve Konfor

Ayakkabı mı, bot mu?

Engebeli zemin, merdiven, iskele ve şantiye gibi bilek burkulma riski olan ortamlarda bilek destekli iş botları daha güvenlidir. Düz ve sert zeminde çok yürünen işlerde ise alçak kesim ayakkabı daha az yorar.

Yazlık mı, kışlık mı?

Delikli veya file üst yüzeyli S1/S1P modeller sıcakta nefes alır ama ıslak ortama uygun değildir. Kış koşullarında su girişine dirençli S3 sınıfı ve gerekiyorsa CI işareti aranır. Yazlık iş ayakkabıları ve kışlık iş ayakkabıları bu ayrımla gruplanmıştır.

Ağırlık ve konfor

Gün boyu giyilmeyen ayakkabı koruma sağlamaz. Çalışan ayakkabıyı ağır, sıcak veya sıkıcı bulursa bağcıklarını gevşetir, topuğuna basar ya da hiç giymez. Bu yüzden konfor, güvenlik kararının bir parçasıdır: hafif taban, nefes alan astar ve ayağa oturan kalıp önemlidir.

6. Adım: Doğru Bedeni Seçin

• Ayak gün içinde şişer; denemeyi öğleden sonra yapın.
• Çalışırken giyilen kalınlıkta çorapla deneyin.
• Parmak ucu ile koruyucu burun arasında yaklaşık bir parmak boşluk kalmalı; parmaklar buruna değmemeli.
• Topuk yürürken kalkmamalı.
• İki ayak farklı ölçüdeyse büyük olana göre seçin.

Koruyucu burun esnemez. Dar gelen bir iş ayakkabısı "zamanla açılmaz"; parmaklarda baskı ve yara yapar.

İş Ayakkabısı Ne Zaman Değiştirilmeli?

Koruma, ayakkabının bütünlüğüne bağlıdır. Aşağıdaki durumlardan biri varsa ayakkabı değiştirilmelidir:

• Dış tabanda yaklaşık 10 mm uzunluk ve 3 mm derinliği aşan çatlak
• Üst yüzey ile taban arasında yaklaşık 15 mm uzunluk ve 5 mm derinliği aşan ayrılma
• Diş yüksekliğinin belirgin şekilde azalması, kaymazlığın düşmesi
• Koruyucu burnun görünür hâle gelmesi veya deforme olması
• Üst yüzeyde yırtık, iç astarda ayağı yaralayan bozulma
• Ciddi bir darbe veya ezilme yaşanmış olması (görünür hasar olmasa bile)

Sık Yapılan Hatalar

"S3 en iyisidir, herkese S3 alalım."
S3 kapalı ve su girişine dirençli bir ayakkabıdır; sıcak kapalı alanda ter ve yorgunluk yapar. Kuru bir depoda S1P daha doğru seçim olabilir.

"Antistatik yazıyor, elektronikte kullanılır."
Elektronik üretim için ESD gerekir. Antistatik direnç aralığı ESD için yeterli değildir.

"Kompozit burun çelikten daha az korur."
Hayır. Tüm burun tipleri aynı 200 J testini geçer. Fark ağırlık, ısı iletimi ve metal içeriğindedir.

"Antistatik taban elektrikten korur."
Antistatik özellik, statik elektriğin boşalmasına izin verecek kadar iletkendir; elektrik çarpmasına karşı koruma sağlamaz. Gerilim altındaki işler için I işaretli ve EN 50321 standardına göre belgelenmiş elektriksel yalıtkan ayakkabı gerekir.

"SRC yazmıyor, demek ki kaymaz değil."
2022 sürümünde SRC kaldırıldı. Temel kaymazlık testi her ayakkabıda zorunlu; ek test SR ile gösterilir.

Satın Alma Kontrol Listesi

1. Risk değerlendirmesindeki ayak risklerini listeleyin
2. Koruma sınıfını seçin (S1, S2, S3 ve harfli türevleri)
3. Delici risk varsa P, PL veya PS harfini doğrulayın
4. Kaygan zemin varsa SR (veya 2011 belgeli üründe SRC) arayın
5. Ek riskler için FO, HRO, CI, WR, ESD işaretlerini kontrol edin
6. Burun malzemesini ortama göre seçin
7. Bilek yüksekliğine ve mevsime karar verin
8. Bedeni iş çorabıyla, öğleden sonra deneyin
9. CE işaretini ve AB uygunluk beyanını isteyin

360 Koruma'da İş Ayakkabısı Seçenekleri

Risk profilinizi çıkardıktan sonra iş ayakkabısı modellerini sınıfa, burun tipine ve mevsime göre filtreleyebilirsiniz. Markaya göre incelemek isterseniz Puma iş ayakkabıları ve Uvex iş ayakkabıları sayfalarına göz atın.

2022 sürümüne göre belgelenmiş, metal içermeyen ara tabanlı bir model örneği olarak Puma Madrid Low S1PL FO SR kodları bu yazıdaki mantıkla okunabilir: S1 sınıfı, metal olmayan ve 4,5 mm çiviyle test edilmiş ara taban (PL), yağa dayanıklı taban (FO) ve gliserinli zeminde kaymazlık (SR).

Ziyaretçiler için kısa süreli koruma gerekiyorsa normal ayakkabının üstüne giyilen ziyaretçi çarıkları pratik bir çözümdür.

Sık Sorulan Sorular

İş ayakkabısı nasıl seçilir?

Önce çalışma ortamındaki riskleri belirleyin: düşen yük, delici cisim, ıslak veya kaygan zemin, sıcak, soğuk, elektrostatik. Sonra bu risklere karşılık gelen EN ISO 20345 sınıfını (S1, S2, S3 vb.) ve ek işaretleri (SR, FO, HRO, CI, ESD) seçin. Son olarak bedeni iş çorabıyla deneyin.

S1, S2 ve S3 arasındaki fark nedir?

S1; koruyucu burun, kapalı topuk, antistatik özellik ve topukta enerji emilimi sağlar. S2 bunlara su girişine dirençli üst yüzey ekler. S3 ise S2'ye delinme direnci ve profilli dış taban ekler.

SRC ile SR arasındaki fark nedir?

SRC, EN ISO 20345:2011'deki en yüksek kaymazlık işaretidir. 2022 sürümünde SRA, SRB ve SRC kaldırıldı; deterjanlı seramik zemin testi temel gereklilik oldu, gliserinli seramik zemin testi ise SR ile gösterilmeye başlandı.

S3L ve S3S ne demek?

İkisi de metal olmayan ara tabanlı S3 ayakkabıdır. S3L, 4,5 mm çapında çiviyle; S3S ise 3,0 mm çapında daha ince çiviyle test edilmiştir. Harfsiz S3 ise 2022 sürümünde metal ara tabanı gösterir.

Kompozit burun mu çelik burun mu daha güvenli?

İkisi de aynı 200 joule darbe ve 15 kN sıkışma testini geçmek zorundadır. Kompozit burun daha hafiftir, ısı iletmez ve metal içermez; çelik burun daha incedir ve uzun ömürlüdür.

Antistatik iş ayakkabısı elektronik üretimde kullanılır mı?

Genellikle yeterli değildir. Elektronik üretim alanlarında IEC 61340 serisine göre ESD işaretli ayakkabı gerekir; antistatik direnç aralığı ESD gerekliliklerini karşılamaz.

İş ayakkabısı ne zaman değiştirilmelidir?

Dış tabanda derin çatlak, taban ile üst yüzey arasında ayrılma, aşınmış diş yapısı, görünür hâle gelmiş veya deforme olmuş koruyucu burun ya da ciddi bir darbe sonrasında ayakkabı değiştirilmelidir.

Elektrikçiler hangi iş ayakkabısını giymeli?

Gerilim altında çalışılacaksa I işaretli ve EN 50321 standardına göre belgelenmiş elektriksel yalıtkan ayakkabı seçilmelidir. Standart antistatik veya ESD ayakkabılar elektrik çarpmasına karşı koruma sağlamaz.

Sonuç

Doğru iş ayakkabısı, en yüksek sınıflı ayakkabı değil; işin riskine uyan ve çalışanın gün boyu giyeceği ayakkabıdır. Kodları okumayı öğrendiğinizde seçim kolaylaşır: sınıf temel korumayı, P/PL/PS delinme korumasını, ek harfler ise ortama özel testleri gösterir.

Toplu alım veya şartname hazırlığında hangi sınıfın ihtiyacınıza uyduğundan emin değilseniz, WhatsApp destek hattımızdan bize ulaşabilirsiniz.